Uygulamalar Neden Donuyor

Bir uygulamanın ekranda öylece kalakalması, imlecin dönmesi, pencerenin grileşmesi... Bunu ilk yaşadığımda paniklemiştim. Bilgisayarın bozulduğunu, dosyalarımın gittiğini düşünüp güç düğmesine basılı tutmuştum. Yıllar sonra öğrendim ki o an yaptığım şey, çoğu durumda yapılabilecek en kötü hareketti. "Uygulama yanıt vermiyor" uyarısı aslında bir arıza değil, bir haber verme biçimi: program şu anda meşgul, ya da bir yerde takıldı.

Donma dediğimiz şey tam olarak ne?

Bir program çalışırken sürekli işletim sistemiyle konuşur. "Şu pencereyi çiz", "şu dosyayı oku", "kullanıcı fareye tıkladı mı?" gibi. Program bu konuşmayı bir süre kesince, işletim sistemi onun cevap vermediğini fark eder ve size o meşhur uyarıyı gösterir. Yani donma, programın öldüğü an değil; sistemin "bundan ses gelmiyor" dediği an.

Kendi deneyimimden çıkardığım kadarıyla nedenler birkaç gruba ayrılıyor:

Gerçekten ağır bir iş yapıyor. Büyük bir Excel dosyasında hesaplama, video dışa aktarma, 200 sekmeli tarayıcı. Program çalışıyor ama arayüzü yenilemeye vakit bulamıyor. Bekleyince kendi kendine düzelir.
Bellek (RAM) tükenmiş. Sistem, diskteki sanal belleğe başvurur ve her şey ağır çeker. En sık gördüğüm senaryo bu.
Bir dosya ya da ağ yanıtını bekliyor. Ağdaki bir klasörü açmaya çalışan program, bağlantı kopmuşsa dakikalarca bekler. Kablosuz bağlantı kalitesinin düşük olduğu durumlarda buna çok denk geldim; ağ tarafını düzeltmek doğrudan donmaları azalttı.
Yazılım hatası. Program kendi içinde sonsuz bir döngüye girmiş veya iki işlem birbirini bekliyor. Burada beklemenin faydası yok.
Sürücü ya da eklenti çakışması. Özellikle ekran kartı sürücüleri ve tarayıcı eklentileri. Eski bir dizüstünde tek bir reklam engelleyici eklentisi yüzünden tarayıcım her açılışta 20 saniye kilitleniyordu.
Disk sağlığı. Sektör okuma hatası olan bir diskte her uygulama sırayla donmaya başlar. Bu, en ciddiye alınması gereken ihtimal.

Önce şunu yapın: 30 saniye bekleyin

Alışkanlık hâline getirdiğim bir kural var. Bir program dondu diye hemen müdahale etmiyorum, sayıyorum. Disk ışığı yanıp sönüyorsa veya işlem yöneticisinde CPU kullanımı hareketliyse program çalışıyor demektir. Otuz saniyeden sonra hâlâ ölü sessizlikse, o zaman devreye giriyorum.

Seçenekleri karşılaştıralım

Yöntem	Ne zaman uygun	Veri kaybı riski	Zorluk
Beklemek	CPU/disk aktifse, ağır işlem varsa	Yok	Kolay
Pencereyi tıklayıp kapatmayı denemek	Sistem uyarı penceresi çıkardıysa	Kaydedilmemiş veri gider	Kolay
Görev Yöneticisi / Etkinlik Monitörü ile görevi sonlandırma	Program tamamen tepkisizse	Kaydedilmemiş veri gider	Orta
Oturumu kapatıp yeniden açmak	Birden fazla program etkilendiyse	Açık tüm programlar kapanır	Orta
Normal yeniden başlatma	Sistem geneli yavaşladıysa	Düşük, kontrollü	Kolay
Güç düğmesini basılı tutmak	Hiçbir şey işe yaramadıysa, son çare	Dosya sistemi bozulabilir	Kolay ama riskli

Tabloyu şöyle okuyun: yukarıdan aşağı indikçe risk artıyor. Bir üst basamak işe yarıyorsa aşağı inmeye gerek yok. Güç düğmesi gerçekten en alttadır; disk o anda yazma yapıyorsa dosyaları yarım bırakabilir.

Görev Yöneticisi'ni doğru kullanmak

Windows'ta Ctrl + Shift + Esc Görev Yöneticisi'ni doğrudan açar. Ctrl+Alt+Del'e göre daha hızlı, çünkü ara ekranı atlıyor. Listede donan programı bulun, sağ tıklayıp "Görevi sonlandır" deyin. Hemen kapanmazsa birkaç saniye tanıyın; sistem programa nazikçe çıkma şansı veriyor. macOS'ta karşılığı Command + Option + Esc ile açılan zorla çıkma penceresi.

Bir de "Ayrıntılar" sekmesine bakma alışkanlığı edinin. Hangi işlem belleği yiyor, hangisi CPU'yu kilitliyor? Bu bilgi bir sonraki donmada işinize yarar, çünkü aynı isim tekrar tekrar çıkıyorsa suçluyu bulmuşsunuz demektir.

Tekrarlayan donmaları kalıcı çözmek

Tek seferlik donma normaldir, göz ardı edin. Ama haftada birkaç kez oluyorsa sıraya koyduğum adımlar şunlar: